Warnercommunicatie

"Non nobis tantum nati"

Er zijn veel definities over communicatie in omloop. Het vak verschilt hierin niet van andere disciplines of kennisdomeinen als economie, marketing, politiek of filosofie.Vast gegeven in vrijwel alle definities is de aanwezigheid van twee partijen: een zendende en een ontvangende. Deze kunnen in het proces van communicatie van rol wisselen. In een alle daags gesprek is dit al het geval. Taal is een bij uitstek aan mensen gebonden communicatiemiddel,maar gedrag ervaren mensen ook als veel betekenend en terugkijkend in de evolutie wordt aan gedrag meer zeggenschap gegeven. De combinatie van gedrag en taal, zoals we deze kennen in de uitdrukking 'de daad bij het woord voegen' is hierdoor een uiterst sterke vorm. Eigenlijk zijn alle zintuiglijk waarneembare uitingen communicatief van aard.

De keuze van het woord partijen suggereert dat de deelnemers organisch zijn: bij voorkeur mensen of dieren (levende wezens), maar ook planten zijn organisch, zij het dat zij vooral informatie uitwisselen langs scheikundige wegen. Tussen organisch en anorganisch trekken veel deskundigen de grens. Communicatie tussen dode objecten beperkt zich tot de uitwisseling van krachten, van atomen of van energie als universele transactievorm, waarbij middel en proces ineenvloeien.. Met de komst van apparatuur als computers wisselen nu ook anorganische dingen gegevens uit, maar dit moet in hun ogen geen communicatie worden genoemd, omdat het gedragsbeïnvloedende effect ontbreekt. Of dit nog lang een standpunt kan blijven, valt sterk te bezien. De beschrijving van de vermaarde bioloog Edward O. Wilson maakt dit bijvoorbeeld duidelijk. In zijn boek УSociobiology, the new synthesis (1975) schrijft hij: What is communication? Let me try to cut through the Gordian knot of philosophical discussion that surrounds this word in biology by defining it with a simple declarative sentence. Hij legt de nadruk op the adaptive relation. Het feit dat hij spreekt van biologische communicatie geeft aan, dat hij ook ruimte laat voor een niet-biologische vorm van communicatie. Het bezit van een neurologisch stelsel, hoe primitief ook, kan als een scheidend beginsel dienen tussen levende en niet levende systemen, waarmee nog niet gezegd wil zijn dat ook de processen en wetmatigheden die scheiding aanhouden.

Prof. Dr. James Stappers (voormalig hoogleraar aan de Universiteit van Nijmegen) onderscheidde zes hoofdtypes in de definities van  intermenselijke communicatie. Zijn indeling bevatte achtereenvolgens een type, waarbij de zender dan wel de ontvanger bepalend is, de verbinding ofwel de interactie centraal staat, het resultaat vooropstaat,  de informatietransmissie het uitgangspunt is (procesdefinitie) of tot slot de uitwisseling van symbolen de kern vormt.

Zelf houd ik het op Communicatie is de uitwisseling van informatie als meest basale definitie, die veel ruimte laat voor bijzondere verfijningen of toevoegingen. Geïnstigeerd door moderne opvattingen op het terrein van de fysica kom ik ook tot een eigen definitie die ik als eerste in onderstaande reeks behandel. Genoemde opvattingen komen voor de geïnteresseerde aan bod onder de button Communicatie en fysica. Ze openen de weg naar de rol van informatie en communicatie tot in het prille begin van het ontstaan van het heelal.

1. Communicatie is het proces, waarbij informatie in een non-possesieve superpositie wordt geplaatst.
Deze definitie hanteer ik zelf, omdat zij tot uitdrukking brengt wat er met geopenbaarde informatie geschiedt in onze turbulente maatschappij, die we vooruitlopend op wat historici later nog moeten bepalen alvast het informatietijdperk hebben gedoopt. De definitie kan ook in alledaagse taal worden weergegeven. Zij komt er dan op neer dat Уgeopenbaarde informatie,  allemansbezit is en dat geopenbaarde informatie naar alle kanten kan worden uitgelegd al naar gelang de inzichten van de ontvanger of dienst belangen" de subjectivering.

Non-possesief betekent, dat de zender, zodra deze de informatie uit alle greep op de betekenis en uitwerking van de intentie verliest. De zender blijft nog wel verantwoordelijk, en is ook bron en eigenaar in geestelijke en auteursrechtelijke zin, maar over strekking en effect verliest hij alle macht. Met het begrip superpositie, ontleend aan de quantum fysica, wordt aangegeven, dat de informatie een nieuwe betekenis krijgt afhankelijk van wie de informatie tot zich neemt  en in welke omstandigheid. Perceptie en interpretatie  aan ontvangerskant slaan toe en doen zich gelden. En dat zijn nog maar enkele van de vervormende en muterende factoren.

In deze opvatting gaat de invloed verder dan die van het verschijnsel ruis, zoals we dat doorgaans hanteren. Dit verschijnsel is in ons vak algemeen bekend en strekt zich uit over het gehele proces van uitwisseling, vanaf het eerste zendmoment via communicatiemiddel en kanaal tot over het laatste ontvangstmoment. Maar rond ruis hangt altijd nog een zweem van beheersing, waarbij ruis in geval van een optimale aanpak, waarbij rekening wordt gehouden met alle mogelijke verstorende elementen, kan worden geëlimineerd of tenminste tot een minimum kan worden teruggebracht. Mijn definitie maakt dit illusoir. Ten principale is er ruis, waarbinnen we een een soms geslaagde, maar veelal vergeefse poging doen tot ongeschonden informatieoverdracht. De vraag Heb ik mijzelf duidelijk gemaakt? Is hiermee in feite een goed bedoelde, maar onzinnige vraag, want het antwoord zou moeten luiden:

Voor zover jouw betekenisgeving overeenstemt met de mijne is dat het geval, maar of dit antwoord op zijn beurt duidelijk is voor jou levert hetzelfde antwoord op, als ik jou nu geef. Het gaat er mij niet om sofistisch te zijn of verzeild te raken in een soort betekenisnihilisme. Verre van dat. Waar het wel om gaat,  is het besef, dat als communicatoren in hun vakgebied dichter raken aan de kern van de wetenschappelijke kanten van communicatie zij meer acceptatie kunnen bewerkstelligen en inzicht kunnen geven  voor wat communicatie wel en niet vermag. Maar al te vaak wordt communicatie als glijmiddel, wondermiddel of allesoplosser ingezet. Dit is dus fundamenteel fout. Net zoals andere vakgebieden te maken hebben met statistische benaderingen en waarschijnlijkheidsberekeningen geldt dit ook voor communicatie. Communicatie is probabilistisch in de kern waar het gaat om de zuivere overdracht van de oorspronkelijke boodschap. En passant merk ik op, dat als we in het vakgebied van communicatie nadruk leggen op het belang van imago ons juist verwijderen van hetgeen we met professionele communicatie primair en principieel beogen.

2. Wijsgerige communicatie vereist een bezien van alle dingen door het oog van een ander.
Moge het zo ver komen, dat communicatoren wijsgerige communicatie tot uitgangspunt van hun handelen en bedoelingen maken. Tot hun grondhouding. En als zij iets van die grondhouding zouden kunnen overdragen aan de organisaties of instellingen, waarvoor zij werken, dan zou communicatie tussen mensen en hun instituties op een structureel hoger niveau komen dat recht doet aan ons vermogen tot reflectie en begrip. Dit is geen definitie maar  de beschrijving van een bepaalde vorm van communicatie, van de voorwaarde die wordt gesteld aan communicatie wil zij wijsgerig mogen worden genoemd. Ze staat in Van Dale bij het lemma communicatie. Ze geeft voor mij uitdrukking aan de essentie van communicatie, zoals mensen en zeker vakmensen deze zouden moeten toepassen, als zij wezenlijk de dialoog zoeken. Ik weet, dat het in de praktijk niet zo werkt,  maar communicatie zou altijd wijsgerige communicatie met deze intentie dienen te zijn. Als dat te idealistisch is gesteld, als dat een te grote stap vergt, zijn we tenminste gehouden het ideaal te benaderen.

3. Antropocentrische communicatie
In het vakgebied communicatie wordt bij voorkeur gewerkt met definities, waarin de mens centraal staat. Twee voorbeelden.

1. Alle gedrag met of zonder woorden in aanwezigheid van andere mensen van wie men zich bewust is.

2. De uitwisseling van symbolische informatie die plaatsvindt tussen mensen, die zich van elkaars onmiddellijke of geïntermedieerde aanwezigheid bewust zijn.

Deze definities zijn uitstekend hanteerbaar voor het normale, praktische  communicatieve verkeer. Ze hebben tot nadeel, dat het communicatie beperkt tot mensen, terwijl dieren ook heel hoogwaardige communicatiesystemen en middelen hanteren. Planten kennen eveneens een vorm van in hun geval chemische communicatie. De niet-organische natuur communiceert zowel via chemische als vormgeving en structuren. Veel definities hebben gemeen dat er tenminste sprake van contact moet zijn. Sommige deskundigen vinden contact alleen niet genoeg. De overgedragen informatie moet ook leiden tot gewaarwording, kennisneming, vervolgens begrip en verwerking in de vorm van reacties tot op het niveau van gedragsverandering aan de ontvangerszijde.

Eenzijdig oogcontact zou dan geen communicatie zijn.. Het is een oplopende schaal van het effect van het tot stand gekomen contact. Een toelichtend voorbeeld: Stel dat een kosmonautenteam landt op de maan. Verscholen achter een bergrug ontwaren onze aardse ruimtereizigers op afstand wezens. Zichtbaar geen mensen. Die andere wezens zien de kosmonauten niet. Het blijft bij eenzijdige waarneming. Hier zou sprake zijn van misschien wel de grootste ontdekking in de geschiedenis van de moderne mens. Het bewijs en besef dat er andere levende wezens bestaan. Het heelal heeft meer bewoners. De impact op onze kennis, de wetenschap, religies, ons zelfbeeld en onze toekomst zou enorm zijn. Ons gedrag zou met aan zekerheid grenzende waarschijnlijk veranderen. Toch heeft er dan conform deze definities geen communicatie plaatsgevonden. Wederzijdsheid is derhalve een fundamenteel element in onze betekenisgeving aan het begrip communicatie. De schraal lijkende definitie Communicatie is uitwisseling van informatieФ sluit echter veel elementen in, al verplaatst het vraagstuk zich naar de definitie van uitwisseling. Een woord dat wederzijds contact veronderstelt, niet per se bewustwording, maar wel weer de mogelijkheid van gedragsverandering. Een definitie is er immers in de eerste plaats voor om te beschrijven wat iets is, niet hoe het werkt of wat de effecten zijn .

De uitwisseling van informatie
Onder de infowijzer УDefinitiesФ  geef ik mijn voorkeur aan voor een zeer basale definitie: Communicatie is de uitwisseling van informatie, met geen ander oogmerk dan te vermijden dat communicatie te eng wordt opgevat, als een vooral aan mensen of dieren gebonden proces en daarmee aan een minder of meer ontwikkeld cerebraal vermogen. Deze definitie verschuift de precisering en de vraag naar het wezen van communicatie naar de woorden uitwisseling en informatie. Uitwisseling is hier niet het lastigste. Geven en krijgen. (let op: niet nemen!). Afstaan en ontvangen. Van een materieel voorwerp, van geld, van een kus, van een ontastbaar iets als liefde. In het geval van communicatie wordt dat dus het geven en krijgen van informatie. Wat is informatie? Een mededeling, een bericht, een boodschap.

Maar dat is de vorm. De kern van informatie is het verschaffen van kennis of inzicht. Onze taal noemt informatie-eenheden daarom ook heel toepasselijk: gegevens. Dat wat gegeven wordt. Niet iedereen leest dit ook in het Anglo-Amerikaanse ´data´. Maar data komt van een werkwoordsvorm van het Latijnse dare (geven).Hierbij is het ook interessant informeren te ontleden. In het Latijn: informare. In-form-are: in vorm brengen, structuur geven. In die grondbetekenis komen structuur en informatie dicht bij elkaar. Sterker nog het één is een verschijningsvorm van het andere. Het zijn als het ware aggregatietoestanden, zoals water, ijs en stoom dezelfde stof vertegenwoordigen onder andere temperatuursomstandigheden. Op dit punt beland ontmoeten fysica en communicatie elkaar en gaan in elkaar over.

De informatietheorie
De informatietheorie stamt uit de jaren Т40 van de vorige eeuw. Toen publiceerde Claude Shannon, werkzaam in het Bell Laboratorium in Amerika, een artikel, waarin hij aantoonde welke grenzen er bestaan aan de snelheid van nog betrouwbaar informatieverkeer. Het gaf de aanzet tot het concentreren van gegevens ten behoeve van datatransport en opslag op een zo efficiënt mogelijke manier. Vervolgens infiltreerde datatransmissie ons dagelijks leven in vormen als e-mail, websites, satellietcommunicatie, talloze aspecten van telecommunicatie en nog veel meer. Nog maar kortgeleden ontwikkelde de mensheid het vermogen om het genoom uiteen te rafelen. DNA blijkt een fantastische vorm van gegevensopslag. De genetische code wordt thans ontleed met behulp van de informatietheorie.

Die genkennis geeft bijvoorbeeld een aanvullend inzicht in de evolutie van  de allereerste organismen tot aan de menselijke soort door een bepaald proces van genenmutatie of eigenlijk genenstabiliteit, waar helaas de natuur als museum en bewaarplaats van fossielen lege schappen vertoont. Op dit punt beweegt informatietheorie zich op het overgangsgebied van dode en levende materie. In de natuurkunde is één van de meest intrigerende zoektochten die naar de Theorie van Alles of de unificatietheorie. Deze zou vanuit één superwetmatigheid alle kosmische processen moeten kunnen verklaren door de vereniging van de vier fundamentele krachten (de elektromagnetische kracht, de sterke en zwakke kernkracht en de zwaartekracht), waarvan de eerste drie al bijeengebracht zijn in de quantum fysica, maar deze nog niet kunnen worden versmolten met de gravitatiekracht. De informatietheorie wordt nu in verband gebracht met deze Theorie van Alles en lijkt dus niet alleen van fundamentele toepassing op het leven, maar ook op de grondbeginselen van het universum. Hiermee zou informatie, maar ook uitwisseling van informatie, het kunnen benutten van informatie behoren tot de eerste zijnsbeginselen.

C: Hier dringt zich voor communicantoren de vraag op: wat kunnen we leren van die andere communicatiemomenten in de anorganische en zelfs kosmische natuur, die of licht werpen op momentane communicatieprocessen en menselijke gedrag of door analogie ons inzicht verruimen en tot nieuwe vormen van aanpak inspireren?

Interessante artikelen

Vluchtelingendebat zit in de verdediging

 

Voor alles: mensen als slachtoffers van oorlogsellende moeten worden geholpen. Hier en daar. Eerst over hier. We maken terugtrekkende bewegingen. Opvangen


Aardbevingen zijn het gevolg van schurende en botsende aardplaten. Dit geologische verschijnsel is een goede metafoor om het moslimterrorisme te verklaren. In één woord. Er is sprake van cultuurtekton


“God en oerknal zijn niet in tegenspraak”, heeft paus Franciscus in een speech voor de wetenschappelijke academie van het Vaticaan laten weten. Dit lijkt mij op het eerste gezicht een revolutionaire u