Warnercommunicatie

"Non nobis tantum nati"

Elkaar verstaan

In de filosofie over communicatie is de vraag ‘Begrijpen we elkaar’ er één van de bovenste plank. Misverstand is een cruciaal fenomeen. En dan niet zozeer het misverstand, omdat mensen elkaars taal niet spreken of woorden niet kennen, maar als gevolg van subjectieve interpretatie.

Het belang van de betekenis van woorden en de betekenisgeving aan woorden gerelateerd aan omgeving, omstandigheden en persoonlijke educatie en afkomst leidde tot de hermeneutiek: de leer om te komen tot regels voor juiste interpretatie. De filosoof Schleiermacher was de eerste die hier zijn specialiteit van maakte. De taalschat van een individu en de context waarin die leeft vormt voor hem een essentieel samenspel. Dilthey legde het accent op de intenties van de taalgebruiker, maar ook van de ontvanger in de zin van begripsvermogen. Men dient zich in die ander in te leven, wil men een goede verstaander worden. Tegelijk heeft dit natuurlijk gevolgen voor de eigen taaluitingen. Gadamer trok interpretatie nog breder; men heeft een plicht om goed te verstaan en dus is horen en luisteren een kunst.

Leibniz ging zover dat hij vanuit de denkwetten wilde komen tot een mathematische taal. Net zoals in de mathematica 2 niet anders kan worden gebruik of begrepen dan als 2. Ook in ingewikkelde formules of met rekenkundige symbolen zouden de taal en haar woorden maar op één manier gebruikt moeten kunnen worden. U weet, het is er niet van gekomen.

Wittgenstein dacht ook in die richting in zijn jonge jaren. Vanuit een radicale benadering streefde hij naar een ondubbelzinnige taal. Zijn hoofdwerk is op deze ideaalpoging gebaseerd. In zijn latere leven keerde Wittgenstein op zijn schreden terug en kwam hij tot de overtuiging dat dit ideaal toch niet viel te verwezenlijken. Hij erkende dat er in de samenleving onherroepelijk groepsgebruik optrad. Taalgebruik en –betekenis waren ook vaak handelingsgebonden. Denk aan jargon. Zo kwam hij tot het begrip van zogenaamde taalspelen. We kunnen niet communiceren door voortdurend als het ware in definities met elkaar te praten. Wat bedoel je precies?, is een gebruikelijke poging tot goed verstaan. Extra toelichting bij een gegeven begrip evenzo.

Derrida onderstreept de subjectiviteit. Afgezien van woordbetekenis en persoonlijke duiding spelen ook de geloofwaardigheid en het onderlinge vertrouwen een grote rol, waarbij het erom gaat zover te komen dat een ander iemand op zijn woord gelooft.

Kwalitatieve eigenschappen in het communicatieverkeer

Tegenwoordig wordt alom aanvaard dat gemeenschappen een eigenheid kennen in het taalgebruik en daarmee ook in het elkaar onderling verstaan. Wat lijkt toe te nemen is de waarde die mensen hechten aan hun eigen interpretatie en betekenisgeving. De individualisatie maakt het bereik van mensen niet gemakkelijker en bemoeilijkt ook het verstaan, want in gegeven situaties is het ondoenlijk om naar iedereen afzonderlijk zo te luisteren dat deze persoon goed kan worden begrepen. De opkomst van massacommunicatie zag Gadamer al als een bijzondere en verzwarende ontwikkeling in het proces van interpretatie en verstaan. Wat men inmiddels wel het massa-individualisme noemt, maakt het er niet beter op. De hausse aan informatie van vandaag is een tweede hindernisfactor.

Neem de media ( digitaal, audiovisueel, gedrukt) over Griekenland / Grexit eens als voorbeeld. U krijgt beelden, teksten en verslagen van massa-uitingen, van burgers en van politici met allerhande duidingen en veronderstellingen van journalisten over meningen en gevoelens. U moet wel interpreteren, nadat u eerst een selectie hebt gemaakt.

Over het proces zeggen de filosofen niet zoveel, over de inhoud van communicatie echter des te meer. Dan gaat het over onderwerpen als het waarheidsgehalte, de geloofwaardigheid, de duidelijkheid, het gebruik van jargon of pure informatie en over de intentie zoveel mogelijk interpretatie te voorkomen en de ander vrij te laten in zijn eigen ontvangsthouding. Vergelijk in die context  public relations- en voorlichtingstaalgebruik en –zendintentie eens met die van marketingcommunicatie, reclame en propaganda. Het kan leerzaam zijn en tot - zo gaat dat - een eigen interpretatie leiden van het belang van enige kennis van de filosofie. Wat bedoel ik hiermee te zeggen? Filosoferen veronderstelt relativeren: dingen op elkaar betrekken en de beperkte reikwijdte van een mening of bewering beseffen. Over en weer. Interpreteren dient samen te gaan met de aanvangshouding, dat nieuwe informatie jouw interpretatie deels of geheel teniet kan doen.

 

Interessante artikelen

Als oud-voetballer en iemand die in zijn hart nog steeds een liefhebber is, betreur ik het dat de voetbalcompetitie is verworden tot een budgetcompetitie. Dat klinkt in veel opmerkingen, acties en bed