Warnercommunicatie

"Non nobis tantum nati"

Het nieuwe boek van Frans de Waal, primatenkenner bij uitstek, heeft als titel De bonobo en de tien geboden. Apen en vooral mensapen hebben een moraal, zo distilleert hij uit zijn jarenlange onderzoeken. Als wetenschapper komt de Waal tot de conclusie, dat de moraal niet begint bij de mensen, maar veel diepere wortels heeft. En passant zet hij zich af tegen atheïsten of vrijdenkers die zich op hun beurt afzetten tegen religie of deze zelfs willen elimineren. Volgens hem begrijpt bijvoorbeeld een neo-ateïst als Richard Dawkins (God als misvatting) niet wat religie is. Wie het werk van beide wetenschappers leest, kon wel eens tot een andere conclusie komen dan deze bewering in eerste instantie voorgeeft. Het geeft nog maar eens aan, dat communiceren gebaat is bij meerdere slagenwisselingen.

Ik leg u wat reflecties voor. Allereerst zullen de fundamentele gelovigen juichen. Een gerenommeerd wetenschapper als De Waal, zo zullen zij zijn uitspraken terugbrengen, zegt dat 'neo-atheïsten niet begrijpen wat religie is.' Zij zullen gemakshalve weglaten, dat De Waal door moraal al bij dieren waar te nemen, het feit dat moraal van God(en) via godsdienst tot ons komt onzin is en niet het product is van intelligent design of de schepper zelf. De fundamenteel denkende godsdienaanhangers zullen de nieuwe wetenschap soepel aan boord nemen. Ik zie de redenering al voor. "Ook als het zo is, dat moraal al bij dieren in een prille vorm aanwezig is, bewijst dit de hand van God, want zhij heeft immers alles geschapen, dus ook de eerste moralistische gedragingen bij dieren. Wanneer ook begonnen, het blijft zhijn schepping.

Een tegenwerping van atheïsten zal de vraag zijn: "Als dit dan zo is, waarom moet het de mensen dan nog eens met geboden en geschriften worden ingelepeld? Het zat toch al ingebouwd?!Het leidt tot de logisch onontkoombare bewering bij gelovigen, dat de schepping in twee fases verliep. Eerst de wereld met alle dieren en hun primitieve moraal en dan de mensen met hun hoogwaardiger voorschriften. Het kan geen doorgaande evolutie zijn geweest, want dat zou betekenen, dat toegegeven wordt dat de mensen met de apen een gemeenschappelijke voorouder hebben en dat is iets dat zij volstrekt afwijzen.

Dawkins cum suis zullen de tegenovergestelde redenering volgen. Juist uit het feit, dat de mensen de morele voorschriften nog eens goed moest worden voorgehouden, geeft aan dat zij niet vanzelfsprekendheid en niet in het DNA vastgelegd over moreel besef beschikten. Dit weten we natuurlijk allang, want er bestonden mensen voordat er de 'moderne godsdiensten' waren. Deze zijn 4000 tot 5000 jaren oud en er liepen heel wat voorouders voor die tijd rond. Al honderdduizenden jaren.

De Waal's bewering dat Dawkins en aanverwanten geen snars van religie begrijpen, lijkt mij te bout. Dawkins is helemaal geen voorstander van een eliminatie van godsdienst. Voor hem hoeft het niet. Dat is waar. Hij acht religie/godssdienst een sta-in-de-weg voor werkelijk inzicht, maar als mensen houvast zoeken in een geloof moeten ze dat wat hem betreft vooral doen, maar...!!! Ze moeten er anderen niet mee lastig vallen, ongelovigen niet willen doden (hoezo moraal?) en beweren dat zij de waarheid in pacht hebben. Wetenschap en wetenschappelijke feiten zoeken naar de waarheid, vinden die altijd als voorlopige kennis en de echte wetenschappers preidiken als meest wetenschappelijke essentie de onzekerheid, omdat we nog niet uit gezocht zijn en we elke dag bijleren, dat het allemaal toch nog een slag anders zit. Bijvoorbeeld de afgelopen week, dat het heelal misschien een 100 miljoen jaar ouder is dan we meenden ontdekt en gemeten te hebben. Op dit punt zijn De Waal en Dawkins het helemaal eens: wetenschap blijft voorlopige wetenschap.

In NRC Handelsbald van vrijdag 22 maart laat De Waal optekenen, dat "het afschaffen van religie, zoals de stroming (wa. van neo-atheïsten) wil, is een vorm van zelfamputatie, en het is maar de vraag wat er voor in de plaats komt." Of De Waal dit ook impliceert, valt vanf mijn plek niet vast te stellen, maar zijn opmerking laat in eerste instantie ruimte voor de veronderstelling, dat het dan nog wel eens slechter zou kunnen uitpakken. Welaan, als wetenschapper zal De Waal toegeven, dat het naar twee kanten kan uitvallen. Wat duidelijk is, dat Dawkins en aanverwanten van mening zijn, dat we dat risico maar moeten nemen, omdat het nauwelijks slechter kan. Zij zijn namelijk van mening dat religie en dan specifiek godsdiensten (er is veel voor te zeggen om beide woorden niet als synoniemen te gebruiken) voor zoveel ellende en gruwelijkheden hebben gezorgd, dat zonder meer moet worden geconstateerd, dat de morele voorschriften voor geen meter werken. Juist de mens met zijn verder ontwikkelde hersenen ziet maar al te gemakkelijk en vaak redenen en argumenten om de moraliteit uit eigen belang uit te schakelen. Wel ziet De Waal een rol voor religie weggelegd als hij stelt, dat in de geschiedenis van de mens die rol nu eenmaal door religie is vervuld. "Het is onmogelijk om te zien hoe we moraal er zonder godsdienst uit zou zien," laat hij NRC Handelsbald noteren.

Met alle respect, maar hier zit De Waal, er faliekant naast, naar mijn mening. Ik ben zelf niet religieus noch godsdienstig. Mijn ouders en grootouders evenmin. Als De Waal mij zou bevragen, zou hij niet anders kunnen concluderen dat mijn normen en waarden niet aan een godsdienst zijn ontleend. Bij mij geen geloofsvoorschriften dat ik iemand zou moeten willen of zelfs mogen doden, omdat hij een ketter is of omgekeerd in mijn geval een gelovige. Om maar één pregnant voorbeeld te noemen. Bovendien ken ik behoorlijk wat mensen die evenmin de kerk of moskee tot heiligdom verklaren en die ik een hoge moraal toeschrijf. Al lezend, kijken en ontmoetend vertegenwoordigen deze geen groepje uitzonderingen. Er zijn er miljoenen. Dit sluit nu weer juist aan bij De Waals eindthese: de moraal lijkt te ontstaan middels sociale interactie en niet op een abstract geestelijk niveau ( ook al is dit voor velen in feite een niveau van door god geïnspireerde voorschriften of bedenksels van geloofsdienaren, voeg ik er maar aan toe). Vanuit De Waals bevindingen zouden we ook kunnen stellen, dat de tien geboden na-aperij zijn.

 

Interessante artikelen