Warnercommunicatie

"Non nobis tantum nati"

Inleiding: de gestoken leek.
Het past een leek bescheiden te zijn. De moderne fysica overspant een kennisgebied, dat loopt van het allergrootste dat we pogen te kennen (het heelal, eindigheden en oneindigheden in tijd en ruimte) tot aan het allerkleinste ( in 11 dimensies vertoevende trilharen en membranen). Het is een zoektocht naar het Уhoe der dingenФ, dat ook de quantum fysica omvat; een kennisgebied, waarvan een vaak aangehaalde uitspraak van fysicus Feynman luidt, dat Уwie meent de quantum fysica te begrijpen, te kennen geeft er niets van te begrijpen.Wat doet een alfa in die wereld? Drie redenen. Allereerst weten de natuurwetenschappers duidelijk te maken, dat er een wonderkosmos is, waardoor iedereen die ook maar twee milligram nieuwsgierigheid in zijn hersenen heeft en zijn denken niet in kluisters slaat  zich voor altijd verslaafd kan weten.

Ten tweede ontvouwt zich voor de geïnteresseerde een detectiveroman, de machtigste who has done it aller tijden, waarvan het open einde van bladzijde 1 af aan een gegeven lijkt te zijn en iedereen tegelijkertijd zijn eigen slot en dader mag proberen te vinden. Menig natuurwetenschapper weet zijn bijdrage aan die roman en het plot gelukkig ook nog zo te beschrijven, dat het voor de leek te volgen blijft.

De derde reden is, dat ik werkzaam ben in het vakgebied van communicatie. Dit is een volatiel vakgebied, met hoogst onwetenschappelijke kanten en triviale momenten, terwijl het belang van goede communicatie alom wordt onderschreven. Tussen die toekenning van een hoge waarde en de toepassing in de praktijk gaapt een door opportunisten gegraven gat, dat serieuze communicatoren zou moeten irriteren. Wie in dit vakgebied werkzaam in aanraking komt met uitspraken van natuurwetenschappers over communicatie dan wel de uitwisseling van informatie, welke dit fenomeen zelfs een rol toebedelen bij het ontstaan van het heelal, die zou zich toch tot in het diepst van zijn of haar vakziel geraakt moeten weten. Geïnfecteerd door, met een variatie op de Nederlandse titel van het boek van de Canadese astrofysicus Hubert Reeves ( De giftige steek van de kennis), de verslavende steek van de kennis.

(werkwijze: bij onderstaande teksten zal ik telkens cursief aan geven wat ik denk dat van pas komt voor communicatoren en wat voor een betere toepassing of begrip van het vak in vergelijkende of afgeleide zin tot voordeel kan strekken. Deze opmerkingen worden telkens door de hoofdletter C voorafgegaan).

Het verleidende gif
Bron van de verslaving is het boek Órde uit Chaos`van de in Moskou geboren theoretisch-natuurkundige en Nobelprijswinnaar (1977) Ilya Prigogine en de scheikundige tevens filosofe Isabelle Stengers.In de inleiding schrijft futuroloog Alvin Toffler (1985): У De meeste verschijnselen die voor ons van belang zijn, zijn in feite open systemen, die met hun omgeving energie of materie (of, zou je kunnen toevoegen, informatie) uitwisselen. In ieder geval zijn biologische en sociale systemen open systemen, wat betekent dat elke poging ze in mechanistische termen te begrijpen tot mislukken is gedoemd.Iets verderop stelt Toffler retorisch: En als de schrijvers het hebben over moleculen die met elkaar communiceren om samenhang, op elkaar afgestemde verandering te bereiken, mag je toch aannemen dat ze niet aan het antropomorferen zijn.Met antropomorferen bedoelt Toffler, dat moleculen een communicatievorm toepassen, die we doorgaans reserveren voor mensen: wederzijds bewuste uitwisseling van informatie, leidende tot aangepast gedrag. (zie ook onder de infowijzer/button Definities).

Ik was in de gelegenheid zowel Toffler als Prigogine te vragen of dit ook zo werd bedoeld. Tijdens de viering van het 25-jarige jubileum van de Nederlandse Gasunie in de Prins Bernhardhoeve te Zuidlaren in 1988 hield Toffler voor een gehoor, onder wie Hare Majesteit Koningin Beatrix, de feestrede. Na afloop was er gelegenheid voor een kort onderhoud. Ik duidde wel degelijk op communicatievorm die we algemeen als de menselijke of in ieder geval organische vorm beschouwen, bevestigde hij. Enkele jaren later kon ik dezelfde vraag ook stellen aan Ilya Prigogine na diens spreekbeurt tijdens  een seminar, georganiseerd door de Universiteit van Groningen.Prigogine´s antwoord was even onomwonden: With the exception of symbolism and a different conception of awareness physical communication indeed is a process that differs not fundamentally from the human way of communication.

(C: biologische en sociale systemen zijn open, ver uit evenwicht zijnde systemen).

In het zelfde boek noteren de schrijvers: Dissipatieve ( energie verstrooiend) structuren vormen waarschijnlijk één van de eenvoudigste fysische mechanismen voor communicatie. Om alle tegelijk van kleur te veranderen moeten de moleculen op de een of andere manier met elkaar kunnen communiceren. Zij hebben het hier over het verschijnsel, dat bekend staat als een chemische klok, waarbij moleculen op regelmatige tijdstippen van chemische identiteit veranderen, alle tegelijk.Dit systeem, zo beschrijven zij elders, is samenhangend. We kunnen opperen dat er een mechanisme is waarmee moleculen communiceren. Alleen dit soort communicatie gebeurt uitsluitend als het systeem ver uit evenwicht is ( open systemen, aw). Het is interessant dat dergelijke communicatie in de biologische wereld regel lijkt te zijn. Je zou het zelfs kunnen gebruiken als basis voor een definitie van een biologisch systeem.Tot slot van de verwijzingen naar dit boek nog twee aanhalingen.De levende wereld, het bestaan van de mens, heeft als voorwaarde dat de kosmos een ver van evenwichtstoestand kent.Communicatie ligt ten grondslag aan dat onomkeerbare proces, dat waarschijnlijk het meest toegankelijk is voor de menselijke geest, de steeds verdergaande groei van kennis.

Communicatie en onomkeerbaarheid zin in nauw verband met elkaar.C: Kennis groeit wanneer nieuwe informatie ook wordt gedeeld en doorgegeven. Daarom zouden communicatoren alleen al de stelling Kennis is macht moeten afwijzen en vervangen door Kennis is vermogen. En dat vermogen moet worden gedeeld. De inhoud van dit laatste citaat over onomkeerbaarheid (populair ook wel de pijl van de tijd genoemd)raakt aan aspecten van de Tweede Wet van de thermodynamica. Deze wet stelt, dat de entropie altijd toeneemt. Entropie is een maat voor het verval van ordening (desorganisatie). Doordat altijd energie weglekt bij de overgang van het ene proces naar het andere (niets wordt 100 procent in iets anders omgezet), gaat er altijd wat kwaliteit (energie in nuttige vorm) verloren. Zou dit altijd en eeuwig doorgaan, zou het heelal werken als uiteindelijk een gesloten systeem, dan heerst op de duur de volstrekt gelijke verspreiding van energie en geraakt de kosmos in een toestand van absoluut evenwicht. Simpel gesteld: alles is gelijk. In tegenstelling tot een systeem dat ver uit evenwicht is, waarin dus wel verschillen aanwezig zijn. Als dat gebeurt, is er geen sprake meer van een open systeem en aangezien dat voorwaardelijk is voor leven, zou dus ook alle leven verloren zijn. Informatie is een vorm van negatieve entropie. Informatie gaat dat verval naar de dodelijke gelijkheid tegen en is dus een van de factoren, die het leven mogelijk maken. De uitwisseling van informatie ofwel communicatie helpt het leven scheppen of in ieder geval in stand houden.

C: Het communicatieproces is in de kosmos een proces dat continuïteit bevordert en de tegenkracht is van verval.

De Amerikaanse hoogleraar mathematische natuurkunde Frank  J. Tipler zit op dezelfde lijn. In zijn boek De fysica van de onsterfelijkheid (1996, Anthos) beweert hij: Een levend wezen is een entiteit die informatie opslaat (in de natuurkundige zin van dit woord), die door middel van natuurlijke selectie bewaard blijft. Zodoende is leven een vorm van informatieverwerking en is de menselijke geest en de menselijke ziel- een uiterst complex computerprogramma. En ook: De menselijke activiteiten van luisteren, genieten, overpeinzen, aanbidden en liefhebben zijn geestelijke activiteiten die met geestelijke activiteit in het brein corresponderen. Met andere woorden op het niveau van de natuurkunde zijn ze informatieverwerking en meer niet. Tipler is bepaald niet de enige die zich zo uitdrukt. Alom worden verbanden gelegd tussen energie, leven, complexiteit en informatieverwerking.

Chris Langton, computerwetenschapper en grondlegger van het domein van het kunstmatige leven, stelt het als volgt.
Ik zeg dat de rand van chaos de plaats is waar informatie een voet tussen de deur krijgt in de fysieke wereld, waar ze de overhand krijgt op energie. Een complex adaptief systeem gaat naar de rand van de chaos en schept onderweg de doelmatigheid van zijn regels aan.
Het volgende citaat is van Norman Packard, een in de chaos theorie gespecialiseerde fysicus: Biologische complexiteit heeft te maken met het vermogen om informatie te verwerken. Organismen zijn complexe dynamische systemen en de motor achter hun evolutie is een toegenomen vermogen tot informatieverwerking.

Ook de vermaarde bioloog en Harvard professor Edward O. Wilson, die met zijn Sociobiology, the new synthesis, een tot nu toe voortdurende discussie binnen de sociale wetenschappen ontketende, beschouwt informatieverwerking als een maat voor complexiteit.
Overleven heeft te maken met het verzamelen van informatie over de omgeving. En daar op de juiste manier op te reageren. Bacteriën doen dat door te reageren op de aan- of afwezigheid van bepaalde scheikundige stoffen en door zich te verplaatsen.
Ook bomen communiceren op een scheikundige manier. Informatieverwerking is een fundamentele eigenschap van complexe adaptieve systemen.

Gell-Mann, de fysicus die werkzaam voor het Californian Institute of Technology als één der eersten suggereerde dat elementaire deeltjes uit de nog weer kleinere quarks bestaan, legt de brug naar menselijke organisaties. In de biologische evolutie wordt de ervaring van het verleden samengevat in een genetische boodschap die in het DNA is gecodeerd. Bij menselijke samenlevingen bestaat die samenvatting uit instituties, tradities en mythen. Dat zijn in wezen culturele vormen van DNA. Complexe adaptieve systemen zijn patroonzoekers. Ze staan in wisselwerking met de omgeving. Leren uit ervaringen en passen zich als gevolg daarvan aan.

C: In de oerdagen van het heelal is sprake van chaos en ordening. Eén van de grote natuurwetten betreft de entropie, het verval van de orde, dat het treffendst plaatsvindt in een gesloten systeem. Open systemen staan in voortdurende verbinding met hun omgeving. Ze halen daar energie uit, maar ook informatie. Het leven en de evolutie hebben het karakter van zo´n open systeem. Voortdurende aanpassing en wisselwerking met de omgeving. Voor energie (voedsel) en voor nieuwe kennis. Organismen zijn complexe structuren, die ook in continue wisselwerking met de omgeving staan. Zij die dit het beste kunnen overleven. Ze zijn adaptief en verstillen niet in zichzelf. Een mens is zo´n wezen met een hoog aanpassingsvermogen. Ook organisaties zijn open, complexe systemen. Het bedrijf dat zich afkeert van de samenleving en waarvan de leiding denkt alles zelf wel te kunnen en te weten, verkalkt en sterft af. Dit inzicht komt niet voort uit de organisatiekunde of de communicatiewetenschap. Het betreft een principe dat tot in anorganische, prille, kosmische verschijnselen al een rol speelt.

Als bedrijven zich in de moderne tijd, gaandeweg in de vorige eeuw, openstellen voor invloeden van buitenaf hetzij vrijwillig, hetzij gedwongen  voldoen zij aan het overlevingsprincipe, dat letterlijk oeroud is: openstaan voor en in uitwisseling zijn met de omgeving.
Communicatoren kunnen aan dit gegeven argumenten ontlenen voor onderwerpen als cultuurverandering, werven van jonge en andersdenkende collega´s, marktonderzoek en het aangaan van de dialoog.
Tegelijk hebben we hier de meest primaire communicatiestrategie te pakken: Om te overleven moet je in contact blijven met de buitenwereld.

Interessante artikelen

Wachtlijsten in de ziekenhuizen. Hoe kan dat?  Is er te weinig van iets of juist teveel? Bij te weinig kan worden gedacht aan: ziekenhuizen, operatiekamers, dokters of bedden. Bij te veel aan: Nederla


Ter verdediging van de gewelddadige jongelui, die in Eindhoven een andere jongeman tegen de grond sloegen en zeer gericht natrapten, was er prompt een advocaat die vraagtekens zette bij de verspreidin