Warnercommunicatie

"Non nobis tantum nati"

Het bestaan van goed en kwaad is een centraal thema in godsdiensten en in de moraal en in de maatschappij in het algemeen. Veel minder maar minstens zo heftig is de oppositie van genoegen en pijn. In het geloof komt het goede van god en het kwaad van satan of de mens. Het kwaad wordt vertegenwoordigd en in de wereld gebracht door een gevallen engel. Aangezien god alles schiep, bracht hij ook het kwaad tot leven. Zoniet dan is het een uitvindsel of kenmerk van de mens, maar evengoed dus van zijn schepping. Dit zet vraagtekens achter de almacht en algoedheid van god.

Maar laten we vooralsnog aannemen dat de mens tot het kwaad verviel uit eigener beweging en inborst, hoe zit het dan met het bestaan van genoegen en pijn? Ik duid hierbij nu even niet op de mens, want dan zitten we binnen de kortste keren weer in de discussie over goed en kwaad. Het gaat nu om genoegen en pijn bij dieren, toch ook gods schepselen.

Wij weten dat dieren genoegen en pijn kennen. De mate waarin is moeilijk vast te stellen. Nemen we pijn, dan is het volstrekt duidelijk dat naarmate wezens meer ontwikkelde hersens hebben, zij meer pijn kennen, dat wil zeggen zich van pijn bewust zijn en daaronder lijden. Onderzoek heeft uitgewezen dat zoogdieren, vogels en reptielen receptoren hebben die overeenkomen met die van mensen. Vissen hebben minder receptoren van het type dat men bij zoogdieren aantreft. Onderzoekers nemen aan dat zij niet in dezelfde mate pijn voelen als mensen. De structuur van het zenuwstelsel bij amfibieën is zo afwijkend dat niet goed kan worden vastgesteld of zij pijn ervaren. Ongewervelde dieren hebben een enkele uitzondering daargelaten geen pijnreceptoren. Waarschijnlijk voelen zij hooguit in zeer beperkte mate pijn. Pijn komt dus minder voor naarmate dieren neurologisch eenvoudiger in elkaar steken.

 

Wat al deze dieren gemeen hebben is dat zij vreesachtig zijn te worden gedood. Hun vluchtgedrag voor of verzetshouding tegen belagers maakt dit duidelijk. We spreken in dit geval niet zozeer van bewustzijn als wel van instinct. Dit instinct geldt voor vrijwel alle diersoorten. Of ook bacteriën vluchtgedrag hebben is nog niet vastgesteld. Maar overleving is een uiterst sterke drijfveer. De verbinding tot een hogere orde van complexiteit is een kosmisch universele wetmatigheid. Van de klontjesvorming binnen energierijk plasma tot aan sterrenstelsels en mensen zoals wij. De hoogste vorm van verbinding zoals ik die zie, is reflectie, het denken over het denken c.q. waarnemen.

Maar nu de rauwe natuur in de kennis van iedereen of binnen gods schepping. Een paar voorbeelden

Orka’s doden de rug van dolfijnen door deze omhoog te gooien en hun ruggengraat te breken bij het neerkomen op hun snuit. De keverlarve, zoals de Epomislarve, die een prooi lijkt voor kikkers, ontwijkt de kikkerbek en zet zich vast in hoofd, huid, of hals en begint dan de levende kikker op te peuzelen. De paddenvlieg legt zijn eitjes in het kikkerneusgat en de larven doen zich na uitkomst te goed aan het omringende vlees. Blauwzwarte wespen verlammen met een giftige steek spinnen, slepen ze naar een hol en leggen een ei op de spin. De uitgekomen larve boort zich in de spin en begint diens organen te verorberen. En wel zo effectief dat hij de meest vitale organen tot het laatst bewaart, zodat de spin nog enige weken vers in leven blijft. (Hoe kan zo’n laagwaardig gecelebreerde larve dit ‘weten’?). Wilde honden jagen een gnoe op totdat zij deze tot overgave dwingen en eten dan gulzig de darmen op, terwijl het dier nog leeft en pijn voelt.

De hele natuur volgt het mechanisme van eten of gegeten worden. We noemen dit mild uitgedrukt de rauwe natuur. Dat is al geen genoegen, maar een proces vol van angst en pijn. Ervan uitgaande dat gras en geen pijn en geen doodsangst kent, had god toch beter alle wezens veganistisch kunnen maken. Inclusief de mens. Ik ga ervan uit dat een schepper met erbarmen zo’n wreed voedselstelsel niet schept, maar de voorkeur geeft aan genoegen boven pijn. Ik heb die hele discussie over goed en kwaad en de moraal helemaal niet nodig om tot de conclusie te komen dat god niet bestaat tenzij wij hem/haar erkennen als supersadistisch. Ik zou ook niet weten hoe gelovigen anders zouden kunnen concluderen. De schuld geven aan het kwaad kan niet. De mens heeft de natuur niet gemaakt en ook de satanische natuur dus niet. Het begon letterlijk voor zi jn tijd.

 

Maar het genoegen dan van de schoonheid van de natuur? De kleurrijke bloemen en vlinders bijvoorbeeld. Die bestaan onmiskenbaar als we het met mensenogen afgegrensd bezien en dit tot ons door laten dringen, maar dan ook het beeld van de vleesetende plant en die in zijn bladen gevangen hulpeloze vlinder. En er zijn meer voorbeelden van verdekte rauwheid binnen schoonheid. En de mens? Is die beter? Kunnen wij zelf ons tot genoegen verklaren tegenover de pijn? Vaak wel, maar lang niet altijd. Eén voorbeeld dat ik nooit heb kunnen vergeten: martelmethoden in Zuid-Amerika. Om vrouwen aan het praten te krijgen, hongerden militairen ratten uit om die in een fles met een relatief wijde opening te stoppen en deze fles met rat in de vagina van de gemartelde vrouw te wringen. De rest laat zich raden. Als we van die rauwe dierenvoorbeelden zeggen dat het bovenstaande gedrag instinct is, moeten we gradueel zeggen dat dit martelgedrag bij mensen intellectueel bewust is bedacht en uitgevoerd. En alweer concludeer ik dat dit nooit in een scheppingsgedachte van een liefdevolle godheid.

 

De natuur is het proces van steeds complexere verbindingen met vertederende en bijzonder mooie resultaten, maar daarnaast ook van gruwelijke uitkomsten. De natuur heeft geen doel en evenmin een moraal. Denken in die termen komt pas met de mens. Het is voor mij een genoegen te bedenken dat die mens hier op aarde het eerste wezen is, dat voortkomend uit die natuur van uitersten het vermogen bezit om zich van die pijnkant bewust te zijn en de natuur een les te leren door de angstwekkendheden om te buigen naar definitieve schoonheid en genoegen. Als we dan toch zingeving zoeken in het leven, laat dit dan die zingeving zijn. We hebben nog lange tijd te gaan op dit ‘vredespad’, maar we kunnen niet ontkennen, dat we beseffen waar en bij wie de vooruitgang zit. Bij leven wel te verstaan.

 

(De dierenvoorbeelden ontleende ik aan het tijdschrift ‘Wetenschap in beeld’, nr 7, 2016 van de Noorse uitgeverij Bonnier Publications International SA).

Interessante artikelen

In ons land is de discussie over slavenhandel actueel. De meningen kunnen ruwweg in drie categorieën worden onderscheiden. Zij die vinden dat we deze praktijken in de 16e en 17e eeuw als absoluut onto